Maart 2009

Vermeer en staande jonge vrouwen

Stuur deze nieuwsbrief door naar iemand anders!
Klik hier!

U ontvangt deze nieuwsbrief geheel gratis en zonder verdere verplichtingen omdat u zich via onze website heeft opgegeven. Wilt u geen nieuwsbrieven meer ontvangen, klik dan hier.

Vermeer en staande jonge vrouwen

Vermeer heeft een aantal eenvoudige, huiselijke voorstellingen geschilderd, waarin jonge vrouwen zich staande in de hoek van de huiskamer bevinden (Afbeeldingen 1-5).
 

Afb 1. (45.4 x 40.6 cm) De Melkmeid (1658-60) Rijksmuseum, Amsterdam.	Afb 2. (46.6 x 39.1 cm) Brieflezende vrouw in blauw (1663-64). Rijksmuseum, Amsterdam.	Afb 3. (40.3 x 35.6 cm) Vrouw met weegschaal (ca.1664). National Gallery of Art, Washington.

Afb 4. (45.7 x 40.6 cm) Vrouw met waterkan (1664-65) Metropolitan Museum of Art, New York.	Afb 5. (51.2 x 45.1 cm) Vrouw met parelsnoer (ca.1664). Staatlichen Museen, Berlijn.

Vermeer gebruikte alledaagse, eenvoudige voorwerpen zoals een weegschaal, brief, waterkan, melkkan en parelsnoer om op uiterst subtiele wijze de toeschouwer er toe aan te zetten meer in het schilderij te zien dan alleen maar de verbeelding van een huiselijke scène.

Uitgebeeld wordt de algemeen menselijke thematiek zoals de hoop op liefde, het belang van matigheid en evenwicht en rechtvaardigheid. Bij Vermeer zijn de emoties introvert, ingetogen en positief van aard, zoals tederheid, zorg en liefde. Negatieve en extraverte emoties zoals woede, walging en schuld komen in het oeuvre van Vermeer niet voor. De vrouwen worden ogenschijnlijk realistisch neergezet, toch zijn de schilderijen geen portretten. Het zijn geïdealiseerde beelden van een doorleefde werkelijkheid. Vermeer bevriest de handeling en zet de tijd even stil. Het vluchtige gaat over in het onvergankelijke. De schilderijen ademen de rust en puurheid van een stilleven uit.

In het Rijksmuseum zijn tot 2 juni drie ‘staande vrouwen' te zien (Afbeeldingen 1-3). Twee schilderijen zijn in het bezit van het Rijksmuseum. Het derde schilderij Vrouw met weegschaal (Afbeelding 3) is in bruikleen gegeven door de National Gallery of Art te Washington. Dit schilderij werd in 1696 op een veiling van de bezittingen van de Delftse boekverkoper Dissius, met daarin maar liefst 21 schilderijen van Vermeer, gekocht door de Amsterdamse koopman Isaac Rooleeuw. Hij verwierf niet alleen dit ‘Goutt Weegerstie' (‘Een Juffrouw die goud weegt in een kasje van J. vander Meer van Delft')¹, maar ook de Melkmeid ('Een Meyd die Melk uitgiet'). De twee schilderijen hebben vijf jaar lang in zijn huis gehangen. De Vrouw met de weegschaal is altijd in superlatieven beschreven: ‘Een juffrouw die goud weegt, extraordinair konstig en kragtig geschildert' en ‘zeer malsch en vet in de verf geschilderd, en wel in den besten tyd van deze meester'.

Het schilderij werd tot voor kort steeds aangeduid als ‘De goudweegster' of ‘Parelweegster', omdat men dacht dat er op de weegschaaltjes iets kostbaars lag. Microscopisch onderzoek heeft uitgewezen dat Vermeer voor gouden voorwerpen altijd het pigment loodingeel gebruikte, en voor parels twee verflagen over elkaar heen: een dunne grijze laag met daar bovenop een wit hoogsel. Beide verf- technieken zijn niet aangetroffen op deze weegschaaltjes en de conclusie moet dan ook zijn dat de weegschaal leeg is.

De weegschaal is door Vermeer in dit schilderij symbolisch gebruikt voor het Laatste Oordeel, waarbij de vrouw de verantwoordelijkheid heeft haar eigen daden goed af te wegen. De aandacht van de toeschouwer wordt heel subtiel naar de weegschaal geleid. Het perspectivisch midden van het schilderij bevindt zich namelijk precies naast het topje van haar pink (Afbeelding 6). De gestrekte pink versterkt ook weer heel weloverwogen de horizontale stand van de weegschaal (Afbeelding 7).
 

Afb 6.	Afb 7.	Afb 8. Reconstructie kijkdoos.

Noot
¹ Het schilderij Vrouw met weegschaal werd tijdens de veiling in 1696 kennelijk ingebracht in een ‘kasje'. Dit kastje diende mogelijk om het schilderij te beschermen tegen stof of vuil. Een andere optie is dat het schilderij als kijkdoos fungeerde (Afbeelding 8). Schilderijen werden soms in een soort kijkdozen geplaatst om de indruk van drie-dimensionaliteit te suggereren (‘trompe-l’oeils'). Een voorbeeld van zo’n kijkdoos is te zien op de site de National Gallery te Londen, waarin op elke buitenzijde van de kijkdoos een schilderij is bevestigd (klik hier).

Bronnen:
1. Arthur K. Wheelock ea, Johannes Vermeer (catalogus), Mauritshuis / National Gallery of Art / Waanders Uitgevers, 1996.
2. Donald Haks en Marie Christine van der Sman, De Hollandse samenleving in de tijd van Vermeer, Haags Historisch Museum / Waanders Uitgevers, 1996.
3. Anthony Bailey, Gezicht op Delft, Uitgeverij Bert Bakker, 2002.