Februari 2009

Van Gogh en sterrenhemels

Stuur deze nieuwsbrief door naar iemand anders!
Klik hier!

U ontvangt deze nieuwsbrief geheel gratis en zonder verdere verplichtingen omdat u zich via onze website heeft opgegeven. Wilt u geen nieuwsbrieven meer ontvangen, klik dan hier.

Afbeelding 1. De heilige familie bij avond (1638-40)
– Atelier van Rembrandt. Rijksmuseum, Amsterdam.

Bij Van Gogh keren avond- en nachtscènes veelvuldig terug in zijn werk. Een bijzondere plek in het ‘nachtoeuvre' nemen de sterrenhemels in. Daarvan schilderde hij er drie (Afbeeldingen 2, 3 en 4).

Van Gogh wilde de sterrenhemels erg graag naar de werkelijkheid schilderen, maar wist niet goed hoe hij dit ’s nachts, in het donker moest aanpakken. Hij schreef hierover voor het eerst op 9 april 1888 aan zijn vriend en schilder Emile Bernard Een sterrenhemel, dat is nu iets wat ik zou willen maken (…). Maar hoe kom ik zover, als ik niet besluit thuis en uit de fantasie te werken?

En een paar maanden later schrijft hij zijn zus Wil, in een brief die hij op 9 september 1888 begint, en acht dagen later weer oppakt, Ik wil nu absoluut een sterrenhemel schilderen, en voegt inderdaad de daad bij het woord. Hij onderbreekt de brief en begint aan het Caféterras bij nacht (Afbeelding 2). Een week later vervolgt hij in dezelfde brief, … het werk heeft me dezer dagen een nieuw schilderij opgeleverd, het exterieur van een café bij avond. De gevels van de huizen aan de straat die onder de blauwe hemel vol sterren doorloopt, zijn donkerblauw of violet met een groene boom. Dat is nu een nachtschilderij zonder zwart (…).

Het Caféterras is het eerste schilderij in de kunstgeschiedenis dat ’s nachts ter plekke door een kunstenaar is geschilderd, Ik heb er enorm veel plezier in ’s nachts ter plekke te schilderen. Vroeger tekenden ze, en dan maakten ze overdag daarnaar het schilderij. Maar mij bevalt het goed om het onmiddellijk te schilderen. In het donker kan ik weliswaar blauw voor groen houden, blauw-lila voor roze-lila (…) maar het is de enige manier om eindelijk van die conventionele zwarte nacht af te komen met dat armzalige bleke en wittige licht.

Twaalf dagen later schildert hij, ook weer ’s nachts, zijn eerste echte sterrenhemel (Afbeelding 3), … eindelijk dan de sterrenhemel, ’s nachts bij een gaslamp geschilderd. De lucht is groen-blauw, het water is koningsblauw, de bodem paars. De stad blauw en violet (…). Op het groen-blauwe vlak van de lucht krijgt de Grote Beer een groene en roze schittering, waarvan het zacht-bleke afsteekt tegen het harde goud van het gaslicht.

Zijn derde sterrenhemel is zijn meest beroemde en bewonderde schilderij, De Sterrennacht (Afbeelding 4). Van Gogh schilderde De Sterrennacht in zijn atelier in de psychiatrische kliniek in Saint Rémy, waar hij zich vrijwillig had laten opnemen. De Sterrennacht is niet naar de werkelijkheid geschilderd, terwijl dit voor Van Gogh wel de gebruikelijke werkwijze was. Onder invloed van Gauguin experimenteerde hij incidenteel met het werken naar de verbeelding en uit de herinnering. Het schilderij stelde hij samen uit diverse eerder geschilderde en getekende motieven. Van Gogh stuurde De Sterrennacht tezamen met nog negen andere werken op naar zijn broer Theo. Over vier doeken waaronder de Studie van de nacht was hij ontevreden: … de rest zegt me niets, want daarin ontbreekt het aan persoonlijke wilskracht, aan doorvoelde lijnen en zijn qua compositie overdrijvingen, de lijnen zijn gedraaid als op oude houtsneden.

Van 13 februari tot 8 juni 2009 is in het van Gogh Museum, tijdens de tentoonstelling Van Gogh en de kleuren van de nacht, een groot aantal meesterwerken uit internationale collecties te zien, waaronder De Sterrennacht boven de Rhône en De Sterrennacht. Het Kröller Müller Museum wilde het schilderij Caféterras bij nacht voor deze tentoonstelling niet uitlenen.

Bronnen:
1. Sjaar van Heugten, Joachim Pissarro en Chris Stolwijk, Van Gogh en de kleuren van de nacht (catalogus), Van Gogh Museum / MOMA/ Mercatorfonds, 2008.
2. Jos ten Berge, Teio Meedendorp, Aukje Vergeest, Robert Verhoogt, De schilderijen van Vincent van Gogh in de collectie van het Kröller-Müller Museum, 2003.
3. Han van Crimpen en Monique Berends-Albert, De brieven van Vincent van Gogh, SDU, 1990.